عمده عوازض ژنتیکی ناشی از عوامل شیمیایی:

1- مرگ 2- سقط 3- تظاهرات چشمی در جنین 4- شکاف کام و لب 5- آنومالی اندام ها 6- ناهنجاری قلب و عروق 7- عقب ماندگی های عقلی 8- آژنری دیافراگم 9- اکتویی کلیه ها 10- کلیه های نعل اسبی این مطالعه در 34 جنین از 77 جنین مورد مطالعه پاسخ داده است: - نقص رشد و عقب ماندگی رشد جسمانی - پاهای کوتاه - چسبندگی انگشتان دست و پا - شکاف لب و کام - ضایعات چشمی - ضایعات مغزی عوارض عمده یافته شده در مدل های آزمایشگاهی بوده اند. بنابراین گاز خردل که عامل شیمیایی مورد استفاده در دفاع مقدس بوده با توجه به آمارهای دقیق و تجربیات جهانی می تواند توجیه کننده تغیرات در سیستم تناسلی، شیوع بالای عقیمی ها و عقب افتادگی عقلی باشد هرچند اثبات آن کار جدی تر و پژوهشی فراگیر تر را می طلبد. براساس آمار دریافتی در سال 1377 از پرسنل نیروی زمینی سپاه شیوع عقب ماندگی عقلی و ناهنجاریهای اندام و بیماریهای صعب العلاج دیگر در پرسنل (رزمندگان) جانباز شیمیایی شیوع جدی تر و بالاتری داشته است

وضعیت روانی مصدومین شیمیایی و راههای درمان ناهنجاری های مرتبط

نتایج حاصل از انجام یک  تحقیق  میدانی که در آن یکصد نفر از جانبازان شیمیایی مورد مطالعه قرار گرفته اند و همگی دارای شرایط ذیل بوده اند:

"از نظر سنی بین 20 تا 55 سال سن داشتند، تحصیلات هر یک آنها  از خواندن و نوشتن تا سطح لیسانس متغییر بوده، از نظر درصد جانبازی بین 5 تا 70 درصد قرار داشته اند و  از نظر شغلی در 6 گروه شغلی مشخص قرار گرفته بودند"، نشان می دهد که؛ بین میزان افسردگی جانبازان و درصد آسیب دیدگی آنها  رابطه مستقیمی وجود دارد،بدین ترتیب که با بالا رفتن درصد جانبازی و ریسک ابتلا به افسردگی نیز افزایش می‌یابد.

پس می‌توان گفت که: افزایش میزان ناتوانی (مصدومیت) با افزایش میزان افسردگی در فرد همراه خواهد بود.

سه پیشنهاد اصلی در راستای بر هم زدن این رابطه مخرب ارائه می گردد:

الف) با توجه به نتایج  بدست آمده، به نظر می رسد؛ در مورد مسئله "اشتغال جانبازان" لازم است اقداماتی به عمل آید و جانبازان مصدومِ بیکار، حتی اگر از نظر مادی نیز تامین هستند، به فعالیت هایی هر چند ساده و ابتدایی، مشغول به کار شوند.

ب) لازم است نسبت به کمک کردن به جانبازان مصدوم شیمیایی که هنوز با موقعیت خود سازگار نشده‌اند، اقدامات "درمانی" و "مددکاری اجتماعی" در جهت کمک به پذیرش فرد مصدوم شیمیایی توسط «خانواده» و «جامعه» و «محیط کاری» صورت گیرد.

ج) با توجه به این که یکی ازعمده‌ترین مشکلات جانبازان مصدوم شیمیایی؛ "مشکل تنفسی" می‌باشد که این امر تاثیر نامناسبی بر وضعیت روانی این افراد می‌گذارد، لازم است نسبت به برنامه ریزی جهت "ورزش" و مخصوصاً "فیزیوتراپی تنفسی" آنها اقدام شود.

آثار:

آثار سلاح های شیمیایی در دستگاه‌های مختلف بدن جانبازان شیمیایی:

نتایج بررسی ها و تحقیقات تخصصی نشان می دهد که مهمترین دستگاه بدن که در بواسطه عوارض ناشی از مجروحیت شیمیایی در میان مدت دچار عارضه می‌شود "دستگاه تنفسی" است.

این دستگاه به دلیل بیشترین تماس با گازهای جنگی و وجود حساسیت و آسیب پذیری، بشدت دچار ضایعه می‌شود و در کلیه قسمت‌ها کم و بیش آسیب می‌بیند.

بروز عوارض قسمت فوقانی، یعنی مجاری تنفسی فوقانی شامل بینی و حنجره و تراشه و در کنار آنسینوس‌ها به شکل سینوزیت، آسیب تارهای صوتی و تنگی تراشه می‌باشد.

در قسمت تحتانی به شکل برونشیت؛ برونشکتازی، ضایعات انسدادی برونش‌ها، و مجاری تحتانی، ضایعاتتحدیدی، آمفینومو فبیروز است. 

لازم به ذکر است ک مصدومین عمدتاً مخلوطی از این ضایعات را به همراه دارند.جالب این که تنفس چند دم هوای آلوده به خردل دارای همان عوارضی است که سیگار در طی حداقل بیست سال ،به میزان روزانه یک پاکت، می‌تواند ایجاد نماید.

مساله دیگری که در مرحله دوم مصدومین را آزار می‌دهد و اغلب آنها به اشکال متفاوت وجود دارد "مشکلات روانی" است.

به نظر می‌رسد مشکلات فوق به دلیل تاثیر دراز مدت ضایعات آزار دهنده تنفسی، مثل:

«سرفه، تنگی نفس، خلط، حملات حاد بیماری و محدودیت‌های حرکتی، شغلی و اجتماعی و همین طور هدف انواع داروها و نیاز به مراجعات مکرر به پزشک و اشکالات جنسی و خانوادگی موجب اختلالات روانی» برای مصدومین می‌گردد و این اشکالات به انحاء مختلف بروز می‌نماید و با پیشرفت زمان به نظر می‌رسد این مشکل بیش ازدیگر مشکلات مصدومین را با اشکال مواجه سازد. 

مهمترین یافته تشخیصی در این زمینه  "افسردگی" است.در مرحله سوم و چهارم "پوست" و "چشم "دو عضوی هستند که دچار آسیب می‌شوند.

این دو در مراحله حاد بیشترین ضایعه را دارند و علائم و مشکلات در ابتدا در این دو بروز می‌نماید.

عامل تهوع آور:

 مشخصات: 

 عامل تهوع آور به صورت جامد و به رنگ سفید است.این عامل در دستگاه تنفس و گردش خون ایجاد مشکل می کند.

علایم: 

  تهوع،استفراغ ،درد های شدید در ناحیه ی شکم(ظهور علایم بعد از30دقیقه است).

روش مقابله:

استفاده از ماسک و در صورت نبودن ماسک دستمالی راخیس کرده وجلوی دهان قرار دادن.

تذکر۱:در مناطق باز و صحرایی نیاز به رفع آلودگی نیست.

تذکر۲:  سر کسانی را که دچار بی حالی و خواب الودگی و استفراغ هستند به پهلوقرار دهیدتا ترشحات به داخل ریه و مجاری تنفس جلو گیری شود.

 عامل تاول زا:

مؤثرترین عامل تلفاتی است که در جنگ جهانی اول استفاده شد در طی جنگ جهانی اول 12000 تن ازانواع مختلف عوامل تاول زا به کار رفت که نتیجه آن 000/400 مصدوم بود.زمینه تولید عامل تاول زا از آنجا که به دلیل ابداع ماسک محافظ،جلوگیری از ورود عوامل شیمیایی گازی به مجاری تنفسی در نتیجه به فکر به کارگیری عاملی افتادند که علاوه بر دستگاه تنفسی بتواند از سایر اعضا بدن از جمله پوست نفوظ کند.و بدین صورت عوامل تاول زا که چنین قابلیتی را دارا می باشند تولید شد.

تقسیم بندی عوامل تاول زا:

عوامل تاول زا را می توان به سه گروه تقسیم نمود:

1- خردل یا موستارد خردل ازتی با علامت اختصاری NH:خردل نقطیر شده با علامت اختصاری HD نشان داده می شود.خردل ها به دو گروه.خردل های سولفوری و ونیتروژنه تقسیم بندی می شوند.موادی نیز تحت عنوا خردل مخلوط وجود دارند که از تغییرجزیی درروش تهیه خردل سولفوره حاصل می شود. خردل های نیتروژنه به حالت خالص مایعات بی رنگند و به مرور زرد کهربایی می شوندو بویی نظیر بوی ماهی،سیریا نوعی گیاه دارند.مقادیر مختلف خردل آثار متفائتی را ایجاد می کند بطوریکه 100 میلی گرم درمترمکعب دریک دقیقه ضایعات جسمی و200 میلی گرم سوختگی شدید پوستی را به همراه خواهد داشت.دزکشنده 1500 میلی گرم است و 4 یا 5 گرم آن در تماس با پوست موجب مرگ خواهد شد.از تأثیر مهم این عامل می توان از ایجاد جنبش برروی ژنها و نیز سرطانزایی آن نام برد.

 2-آرسنیکها:آرسنیکها درترکیباتی هستند که آرسنیک مولکول اتم مرکزی آنها را تشکیل می دهد. تمام آرسنیکها دارای خصوصیات مشابه بوی نوعی گیاه شمعدانی هستند.نقطه انجماد کمی دارند.به سرعت هیدرولیز می شوند.باعث سوزش پوست بدن می شود 1500 میلی گرم درمترمکعب باعثوارد شدن آسیب شدید به قرنیه چشم می شود.

3-اکسیدهای هالوژونه:اکسید فسژن با علامت اختصاری CX پودرکریستالی سفیدی است که در39 درجه ذوب در129 درجه جوش می آید ایجاد سوزش و درد نظیر ناشی از نیش حشرات گزنده می نماید دارای بوی تند و نامطبوعند.وباید بلافاصله این عامل بعد از تولید استفاده شود.

 علایم مسمومیت پوستی:

2 تا 4 ساعت بعداز مسمومیت این عوامل به وجود می آید تاولهای درشت ایجاد سوختگی درجه 2 سرخی پوست.خارش

 الف)خطرتاولها:

1-از دست رفتن مایعات2- ایجاد عفونت شدید در صورت عدم حفاظت ازتاولها3- ایجاد محرومیت در فعالیت های روزمره.

 ب)دستگاه تنفسس:

پس از تماس خردل با راههای تنفسی دو تأثیر دارد:1- ابتدا تورم مجاری تنفسی و سپس ایجاد زخم وخونریزی و ازدیاد ترشحات و در ادامه مرگ.و عفونت ریوی که در این حالت تنگی نفس و خس خس سینه،تورم و عفونتهای مزمن و سرفه روی می دهد.

ج)دستگاه گوارش:

در اثر خوردن آب و موادغذایی آلوده واتصال مواد آلوده از طریق مجاری تنفسی به دستگاه گوارش وارد می شود موجب ایجاد زخم و اسهال خونی می شود. همچنین باعث آسیب دیدن قرنیه می شود.

پدافند شخصی یا درمان عامل تاول زا:

1- زدن ماسک محافظ

 2-پوشیدن لباس حفاظتی

 3-پودرپاشی مناطق آلوده وشستشوبا آب و صابون

4-شستشوی چشم با سرم نمکی به مدت 5 دقیقه روزی دوبار.قطره سولفاشامپو چشمی %20 دو قطره روزی چهاربار استفاده گردد.

 مهمترین عوارض دیررس گاز خردل عبارتند از:

- عوارض ریه ای و راه های تنفسی

- عوارض چشمی

- عوارض پوستی

- تحقیق های مفصلی در حال حاضر در داخل از کشور در مورد اثرهای این گاز بر سایر قسمت های بدن، از جمله خون، سیستم امنیتی، سیستم تولید مثل و... انجام شده یا در حال انجام است و نتیجه های خوبی هم بدست آمده است. بد نیست این را بدانید که این عوارض واگیر ندارد و این تصور که مشکلات جسمی مصدومان شیمیایی ممکن است به سایر اعضای خانواده سرایت کند و مانند یک بیماری واگیر هاست.با همه ی مشکلات زندگی جریان دارددر تمام دنیا از جمله جامعه ی ما، در حال حاضر تعداد بسیار زیادی از مردم به بیماری -های مختلف مبتلا هستند که برخی از آن ها قابل درمان نیست و تا آخر عمر همراه بیمار است مثل آسم- دیابت- هموفیلی- بیماریهای ناتوان کننده ای میل m.s، آسیب های نخاعی و...

تمام افراد مبتلا به این بیماری ها دو راه در پیش رو دارند:

۱.دایم نگران وضعیت جسمی خود باشند و هیچ امیدی به ادامه ی زندگی نداشته باشند و منتظر بروز عوارض بعدی بیماری خود باشند.

2.با درک صحیح واقعیت و آشنا شدن با جنبه های مختلف بیماری خود، به توانایی های زیادی که دارند فکر کنند و به دنبال راه هایی باشند که با وجود بیماری، بتوانند به زندگی خود ادامه داده، در مسیر مورد نظر خود قدم بردارند. به عبارت دیگر با بیماری خود زندگی کنند نه برای بیماری.نمونه ی این افراد جانبازانی هستند که با وجود معلولیت یا از کارافتادگی شدید، موفق به کسب موفقیت های چشمگیر علمی، صنعتی، ورزشی یا شغلی شده اند و در حال حاضر با نشاط و روحیه در محل کار و محیط زندگی خود حضور دارند.با وجود عوارض مختلف جسمی و روحی- مشثل سرفه های مداوم، عفونت های ریوی، استفاده ی مداوم از اسپری ها و غیره- شما هم می توانید به زندگی عادی خود ادامه دهید و با دانستن وآموختن نکته های بهداشتی، ضمن پیشگیری مؤثر از تشدید مشکلات جسمی یا روحی خود، گام های مهمی در جهت بهبود وضعیت سلامت خود بردارید.خوشبختانه با پیشرفت های شگرف پزشکی و علمی در سال های اخیر، برخی از بیماری -هایی که تا چند سال پیش بهبود نیافتنی بودند، در حال حاضر قابل درمان می باشند.با تلاش وصیعی که در حال حاضر در بین استادان و متخصصان رشته های مختلف پزشکی در داخل و خارج کشور در حال انجام است، به طور مسلم به زودی شاهد موفقیت های اساسی در درمان مشکلات جانبازان شیمیایی خواهیم بود.بد نیست بدانید در حال حاضر روش های مؤثری در درمان مشکلات ریوی و چشمی جانبازان شیمیایی شناخته شده است و به زودی با تحقیق های تکمیلی نتیجه ی این درمان ها آشکار خواهد شد.

تفاوت های اساسی گاز خردل و عامل اعصاب:

گاز خردل یا عامل تاول زا به طور معمول در چند دقیقه و حتی چند ساعت اولیه ی آلودگی، علایم زیادی ایجاد نمی کند، در حالی که در هنگام مصدومیت با عوامل اعصاب نشانه های مسمومیت از همان لحظه های اولیه شروع می شود.در ضمن، این دو نوع عامل شیمیایی از نظر نشانه ها هم با هم متفاوت هستند. نکته مهم: عوامل اعصاب باعث بروز تاول پوستی یا سوختگی پوست نمی شوندخوشبختانه تحقیق ها و مطالعه های دقیق علمی در طول پنجاه سال گذشته نشان می دهد که عوامل اعصاب دارای عوارض دراز مدت نگران کننده ای نیستند و مصدومان که پس از تماس با گاز اعصاب، در مان های اولیه برای آن ها نتیجه بخش بوده، مانند سایر مردم عادی به زندگی خود ادامه داده و خود و سایر افراد خانواده و فرزندان آن ها در سلامت به سر برده اند.هم چنین بررسی های پزشکی انجام شده بر روی مصدومان گاز خردل در جنگ اول جهانی و نیز تحقیق ها و مطالعه های انجام شده بر روی مصدومان گاز خردل در جنگ ایران و عراق نشان می دهد که این عامل شیمیایی دارای عوارضی در درازمدت است که برخی از آن ها چنان اهمیت ندارند و به راحتی قابل درمان هستند و برخی دیگر دارای اهمیت بیشتری هستند و لازم است در موارد هر کدام از این عوارض اطلاعات بیشتری کسب کنید تا بتوانید راه های درست پیش گیری از شدیدترین این عوارض و نیز اقدام هایی را که برای درمان خود می توانید انجام دهید، فرا بگیرد.

علایم آسیب دیدگی با گاز خردل: 

پوست: علایم پوستی به طور معمول بین 8-2 ساعت اولیه (بسته به شدت آلودگی) ایجاد می شود. ابتدا مانند آفتاب سوختگی به صورت قرمزی، خارش و سوزش پوست است و به تدریج (در طول 2تا17 ساعت بعد) به صورت تاول های پوستی کوچک و سپس تاول های بزرگ ظاهر می شود.مناطقی از پوست که سریع تر و بیش تر تحت تأثیر قرار می گیرند، جاهای گرم، مرطوب و ظریف تر هستند، (مانند کشاله ی ران- دستگاه تناسلی خارجی- زیر بغل- حفره ی جلوی آرنج و گردن.)در موارد شدید، بهبودی تاول های پوستی مانند یک سوختگی شدید و وسیع چندهفته تا چند ماه طول می کشد.

 چشم: چشم حساس ترین عضو در مقابل گاز خردل است.علایم چشمی معمولاً زودتر آغاز می شوند. این نشانه ها عبارتند از: سرخی و پرخونی چشم، سوزش چشم و احساس درد شدید، ترس از نور و صدمه به قرینه ی چشم.در موارد تماس شدید، به دلیل آسیب قرنیه ممکن است کوری موقت ایجاد شود که با التیام یافتن ضایعات چشمی، به تدریج بهبود می یابد. هر چند این افراد ممکن است بعدها دچار مشکلات چشمی مزمن شوند.

ریه و راه های تنفسی:

استنشاق بخار گاز خردل معمولاًَ باعث بروز التهاب در مجاری تنفسی شده و مقدار کمتری از آن وارد حنجره نیز باعث بروز خشونت صدا می شود. به تدریج التهاب مجاری تنفسی و راه های هوایی شدت یافته (بسته به شدت آلودگی و مدت زمان تماس با گاز) سرفه، تنگی نفس، خس خس و علایمی شبیه سینه پهلو ایجاد می شود. ممکن است عفونت بعدی باعث وخیم تر شدن ضایعات ریوی شود.مرگ و میر اولیه در مصدومان با گاز خردل معمولاً به دلیل آسیب ریوی و نارسایی تنفسی است.

شیمیایی شدگان حلبچه برای ادامه ی درمان به ایتالیا میروند:

 یک هیات پزشکی ایتالیا از حلبجه اعلام شد شماری از شیمیایی شدگان این شهر برای ادامه درمان به ایتالیا اعزام می شودند. حلبجه درسال1988به دستور صدام بمباران شیمیایی شد ودرجریان آن 5 هزار نفر بی گناه شهید وهزاران نفر شیمیایی شدند.به گزارش تلویزیون "گه لی کوردستان"، دکتر"مونیک فراسینتی"رییس هیات پزشکی ایتالیا پس از دیدار با شیمیایی شدگان حلبجه اعلام کرد برای درمان شیمیایی شدگان این شهر شماری از آنان را به ایتالیا اعزام ودرمان آنان دراین کشور پیگیری می شود.اوهدف سفر هیات پزشکی ایتالیا به حلبجه را آشنایی پزشکان این کشوربا آلام وپیامدهای این بمباران شیمیایی اعلام کرد.

عامل اعصاب:                                   

عوامل اعصاب، سمی‌ترین‌گروه از عوامل شیمیایی هستند که عوارض ناشی از مسمومیت آن ها  عبارتند:

افزایش ترشح بزاق، انقباض مردمک چشم،خیره شدن چشم، تظاهرات معده ای- روده ای ( تهوع و استفراغ، درد در ناحیه شکم و دفع غیر ارادی ادرار و مدفوع ) انقباضات عضلانی غیر ارادی یا توئیچ ( فقدان تعادل و تلوتلو خوردن )، پرش های عضلانی یا فاسیکولاسیون ،آبریزش از بینی ودهان،سرگیجه،احساس فشار برروی سینه، را می توان نام برد.

خواص فیزیکی:

در شرایط معمولی کلیه عوامل عصبی ( GA ، GB ، GD ، VX ) به صورت مایع هستند.نقطه ذوب آن ها پایین تر از C ˚50- و تقطه جوش آن ها بین C ˚150 تا C ˚300 میباشد.اگرچه همه عوامل عصبی به صورت خالص بدون بو توصیف شده اند ولی سارین، سومان، تابون و VX به صورت ناخالص به ترتیب دارای رایحه ای شبیه میوه، کافور، ماهی و ماهی گندیده هستند. بوی شبیه ماهی در تابون و VX به دلیل وجود گروه های آمینی در ساختار شیمیایی این ترکیبات می باشد. رنگ این عوامل نیز به درجه خلوص این مواد بستگی دارد.

در میان عوامل عصبی، سارین بالاترین فشار بخار را دارد و از این لحاظ مناسب ترین عامل جهت کاربرد نظامی و آلوده نمودن منطقه وسیع عملیاتی است. سرعت تبخیر سارین مانند آب ست و به همین علت، آلودگی منطقه به وسیله سارین مدت زیادی به طول نمی انجامد و سیکوزیته عوامل شیمیایی تعیین کننده قابلیت نفوذ آن ها به داخل خلل و فرج می باشد.

خواص شیمیایی:

تابون، سارین و سومان در مقابل واکنش های فتولیز و ترمولیز ( در زیر C ˚49 ) مقاوم هستند. محل اولین واکنش استخلاف نوکلئوفیلی در سارین و سومان، اتم فلوئور است. واکنش های نوکلئوفیلی مربوط به گروه OR در شرایط سخت تری ( برای مثال در PH بالا) به انجام می رسند.در مورد تابون و VX محل اولین واکنش نوکلئوفیلی، بستگی به شرایط واکنش ( مخصوصاً PH ) و گروه استخلاف شونده دارد.سرعت هیدرولیز تابون با افزایش دما و PH ، افزایش می یابد) و در سه مرحله به اسید فسفریک تبدیل می شود. )در PH < 10 سارین و سومان در عرض چند دقیقه به اسید های مربوطه هیدرولیز می شوند. در 8PH>

سرعت هیدرولیز در حضور یون هیدروپراکسید 50 بار افزایش می یابد. به منظور انجام عمل هیدرولیز در PHخنثی می توان از کمپلکس های مس جهت کاتالیز کردن واکنش استفاده نمود.VXبسیار کند هیدرولیز می شود. در 10 > PH و 6 < PH ، هیدرولیز از طریق شکست پیوند P-S صورت می گیرد. در صورتی که اگر 10 < PH < 7 باشد شکست همزمان پیوند های P-S و O-P و C-S به نسبت 35%و 55% و 10 % صورت می گیرد.اکسیداسیون VX بر روی هر دو اتم سولفور و ازت امکان پذیر است ولی اکسیداسیون ازت راحت تر صورت گرفته و منجر به ترکیب سمی می شود.

روش مقابله:

1-استفادهاز لباس حفاظتی،پارچه یا لباس آغشته به مواد مخصوص(به طوری که گازنفوذ نکند)

2-درصورت مشاهده ی علایم مسمومیت،اولین امپول آتروپین اتوماتیک را تزریق کنید.

۳-برای رفع آلودگی و برداشتن قطرات عامل از روی پوست ،از قوطی امداد انفرادی ش . م . ر ویا آب و صابون استفاده کنید.

4-...

تاریخچه:

هر چند استفاده از سموم، عوامل شیمیایی و میکروبی در جنگ‌ها قدمتی به بلندای حیات بشریت دارد اما استفاده از سموم، عوامل شیمیایی ومیکروبی در شکل جدید و کلاسیک، اولین بار توسط ارتش انگلیس در سال 1894و با استفاده از گاز تهوع‌آور گوگرد به ‌عنوان سلاح شیمیایی در جنگ‌های کریمه صورت گرفته است ، که البته چندان هم مؤثر نبود. اسید پیکریک در سال‌های 1899- 1902 به‌عنوان سلاح شیمیایی مورد استفاده قرار گرفت ولی اوج کاربرد سلاح‌های شیمیایی در جنگ جهانی اول طی سال‌های 1914- 1918 بود. در این جنگ حدود یک‌صد هزار نفر بر اثر استفاده از سلاح‌های شیمیایی کشتـــه و 000/200/1 نفر مجروح شدند.
طی جنگ جهانی اول در سال 1915 نیروهای آلمانی گاز سبز رنگی را به طرف نیروهای بلژیکی مستقر در شهر ایپر پرتاب کردند. این حمله که با گاز کلر انجام شده بود، منجر به مرگ پنج‌هزار نفر سرباز بلژیکی و نیروهای متحدین شد. در دسامبر 1915 نیروهای آلمانی اولین حمله خود را با گاز فسژن انجام دادند و بعدها در جولای 1917 گاز خردل را به عنوان دو سلاح شیمیایی در منطقه ایپر مورد استفاده قرار دادند.
کاربرد سلاح‌های شیمیایی در جنگ جهانی اول و بعد از آن، روند صعودی سریعی را طی کرد و تلفات زیادی نیز ایجاد کرد. با این وجود طی جنگ دوم جهانی از عوامل شیمیایی استفاده نشد.با وجود تحریم و ممنوعیت کاربرد جنگ‌افزارهای بیولوژیک و شیمیایی بر اساس کنوانسیون سال‌های 1972 و 1997 ژنو، رژیم بعث عراق در طی سال‌های جنگ تحمیلی، هیچ گونه تردیدی در استفاده از عوامل شیمیایی بر علیه نیروهای ایرانی به خود راه نداد و علاوه بر حملات مکرر و متوالی شیمیایی بر علیه رزمندگان اسلام، حدود سی حمله نیز بر علیه مناطق کاملاً مسکونی ایران انجام داد که حمله به سردشت در سال 1366 فجیع‌ترین آن‌ها بــود.